Sức mạnh của niềm tin rằng con có thể tiến bộ hơn của giáo sư Carol Dweck

Tư duy tăng tiến (Growth Mindset) trong học tập bắt đầu từ một niềm tin rất đơn giản chính là con chưa làm được không có nghĩa là con không thể làm được. Con có thể đang ở trạng thái “chưa”, “sắp” hoặc “đang trên đường” để hiểu một khái niệm, miễn là người lớn biết cách đồng hành và phản hồi đúng.

Trong bài chia sẻ TED Talk The power of believing that you can improve, giáo sư Carol Dweck kể về một trường trung học ở Chicago, nơi học sinh chưa vượt qua một môn học không nhận điểm “Trượt/Fail” mà nhận điểm “Chưa qua/Not yet”. Chỉ một từ “chưa/sắp” đã thay đổi cách trẻ nhìn nhận và đối diện với sự thất bại. Thay vì nghĩ mình đã dừng lại, con hiểu rằng con có thể tiến bộ hơn trong tương lai.

LABMath nhận thấy thông điệp này đặc biệt phù hợp với Toán học. Trong nhiều năm dạy học, thầy cô LABMath nhận thấy nhiều học sinh không sợ Toán vì Toán thật sự quá khó mà vì con nghĩ rằng sai một bài nghĩa là mình dở, điểm thấp nghĩa là mình không có khả năng, tức con cảm thấy khó khăn khi đối diện với việc không giải được bài toán nhanh (đúng) như bạn. Vì vậy, khi người lớn thay đổi cách khen ngợi, cách đưa ra nhận xét và cách nói về tiến bộ, trẻ có thể xây lại niềm tin vào năng lực học tập của chính mình.

Sức mạnh của từ “Not yet” trong học tập

Giáo sư Carol Dweck cho rằng “not yet” là một từ mang nhiều sức mạnh. Nếu trẻ nhận thông điệp rằng mình đã trượt, con dễ cảm thấy dường như mọi thứ kết thúc đã kết thúc ngay lập tức. Nhưng nếu trẻ nhận thông điệp rằng mình “chưa qua”, con hiểu rằng kết quả hiện tại chưa phải điểm dừng, con vẫn còn một cây cầu để đi tiếp.

Trong Toán học, cây cầu đó có thể là một cách giải khác, một cách trình bày bài giải cẩn thận hơn. Điều quan trọng là trẻ không bị đóng khung bởi câu “con không giỏi toán”. Con được nhìn thấy một con đường cụ thể để tiến bộ.

Tư duy cố định khiến trẻ trốn chạy khỏi thử thách

Trong video, Giáo sư Carol Dweck đã chia sẻ về 1 nghiên cứu bước ngoặt khi bà đưa ra những bài toán hơi khó cho những đứa trẻ 10 tuổi và chứng kiến 2 cách phản ứng hoàn toàn trái ngược.

• Nhóm 1 sở hữu tư duy Growth Mindset: Nhóm học sinh này phản ứng tích cực đến ngạc nhiên khi đối mặt với thử thách. Các con hào hứng nói rằng mình thích thử thách và hy vọng bài toán sẽ mang lại nhiều thông tin. Những học sinh này sở hữu tư duy tăng tiến (growth mindset), là niềm tin rằng khả năng của bản thân có thể được phát triển qua nỗ lực. Khi các nhà khoa học đo hoạt động của não bộ lúc gặp sai sót, não của các con sáng rực lên; các con không trốn chạy mà suy nghĩ kỹ lưỡng, xử lý lỗi sai để học hỏi và khắc phục.
• Nhóm 2 sở hữu tư duy Fixed Mindset: Nhóm học sinh này lại xem những bài toán khó này là một thảm họa. Với góc nhìn của tư duy cố định (fixed mindset), ít linh hoạt hơn, các con cảm thấy trí thông minh của mình đang bị phán xét và bản thân đã thất bại. Thay vì đối mặt, các con chọn cách trốn chạy khỏi thử thách để bảo vệ cái tôi của mình. Thậm chí trong các nghiên cứu, những học sinh này thừa nhận có thể sẽ gian lận trong lần sau thay vì học bài nhiều hơn, hoặc cố gắng tìm kiếm những người có kết quả tồi tệ hơn mình để cảm thấy dễ chịu hơn. Khi đo sóng não của nhóm học sinh này lúc gặp sai lầm, các nhà khoa học nhận thấy hầu như không có hoạt động nào xảy ra, tức là các em con toàn không vật lộn với lỗi sai mà chỉ tìm cách né tránh nó.

Đây là điều phụ huynh rất dễ gặp khi con học bài ở nhà. Có trẻ vừa nhìn đề đã nói “con không biết làm” dù chưa hề thử đọc đề kỹ lần nào. Có trẻ chỉ muốn làm những dạng bài quen thuộc để ra được đáp án đúng. Có trẻ lại im lặng hoặc cáu gắt vì sợ bị ba mẹ phát hiện là mình chưa hiểu bài… Những biểu hiện này không chỉ là vấn đề kiến thức mà còn là vấn đề niềm tin vào bản thân chính các con.

Não bộ học được nhiều hơn khi trẻ dám đối diện với sai lầm

Cũng từ thí nghiệm trên, các nhà khoa học phát hiện rằng học sinh có tư duy cố định (fixed mindset) gần như né tránh lỗi sai. Các con không thật nỗ lực để sự xử lý nó. Trong khi đó, học sinh có tư duy tăng tiến (growth mindset) lại tập trung hơn, suy nghĩ kỹ hơn và học hỏi từ sai lầm đó.

Điều này nhắc người lớn rằng lỗi sai không phải thứ cần xóa càng nhanh càng tốt. Lỗi sai là dữ liệu học tập. Khi trẻ sai, ta có thể hỏi: con sai ở bước đọc đề, hiểu khái niệm, chọn phép tính, trình bày hay kiểm tra kết quả? Câu hỏi này hữu ích hơn nhiều so với việc chỉ nói “sai rồi, làm lại đi”.

Cách nhìn này cũng gần với tinh thần rèn tư duy logic qua Toán học. Con không chỉ cần biết đáp án mà cần hiểu quá trình suy nghĩ dẫn đến đáp án đó.

Làm thế nào để cây dựng cây cầu dẫn lối tới tư duy “Not yet”

Giáo sư Carol Dweck cảnh báo rằng xã hội hiện đại đang vô tình tạo ra một thế hệ thanh niên dễ bị ám ảnh bởi the tyranny of NOW (áp lực của việc Ngay-Lập-Tức). Nghĩa là những đứa trẻ không dám mơ ước lớn và không thể chịu đựng nổi một ngày nếu thiếu đi phần thưởng hay sự công nhận tức thì. Để thay đổi điều này và xây dựng tư duy “not yet” cho trẻ, giáo sư đã đưa ra 2 phương pháp thực tiễn:

Hãy khen quá trình nỗ lực của con thay vì khen con thông minh

Giáo sư nhấn mạnh rằng việc khen ngợi trí thông minh hay tài năng thiên bẩm của trẻ đã hoàn toàn thất bại và không nên lặp lại. Thay vào đó, cha mẹ và thầy cô cần tập trung khen ngợi quá trình mà trẻ trải qua như sự cố gắng, chiến lược hành động, sự tập trung, kiên trì và những tiến bộ dù là nhỏ nhất. Cách khen ngợi này sẽ nuôi dưỡng nên những đứa trẻ dày dạn và bền bỉ.

Khi ba mẹ thường xuyên nói “Con thông minh quá”, trẻ có thể vô thức học rằng điều quan trọng nhất là giữ hình ảnh thông minh. Vì vậy, khi gặp bài khó, con sợ làm sai vì sợ mất đi hình ảnh đó.

Hãy đổi mới phương pháp học tập

Bà chia sẻ về việc hợp tác với các nhà nghiên cứu game tại Đại học Washington để tạo ra một trò chơi toán học trực tuyến mới. Thay vì thưởng cho câu trả lời đúng ngay lập tức như trò chơi truyền thống, tựa game này chấm điểm và ban thưởng cho sự nỗ lực, chiến lược và quá trình tiến bộ của học sinh. Kết quả cho thấy trẻ em thể hiện sự kiên trì lớn hơn hẳn, thử nghiệm nhiều chiến lược hơn và duy trì sự hứng thú lâu hơn khi gặp bài toán khó.

Đây là một gợi ý quan trọng cho cách thiết kế hoạt động học toán. Nếu trẻ chỉ được công nhận khi làm đúng quá nhanh, con sẽ đòi làm những bài toán dễ và có xu hướng né tránh những bài khó. Nhưng nếu trẻ được ghi nhận vì chủ động thử nghiệm cách giải mới, chủ động giải thích cách tư duy… con sẽ có động lực đi sâu hơn vào quá trình học.

Tinh thần này rất gần với các hoạt động Math Project, nơi trẻ học toán qua nhiệm vụ thực tế, trò chơi, mô hình và dự án. Khi việc học có bối cảnh, trẻ dễ thấy nỗ lực của mình có ý nghĩa hơn.

Những kỳ tích có thật từ lớp học với tư duy tăng tiến (Growth Mindset)

Tư duy tăng tiến không dừng lại ở lý thuyết. Giáo sư Carol Dweck đã chứng minh bằng số liệu từ những nghiên cứu thực tế rằng khi chúng ta dạy cho trẻ biết rằng mỗi khi bước ra khỏi vùng an toàn để học thứ mới, các nơ-ron trong não sẽ tạo ra các liên kết mới mạnh mẽ hơn và giúp chúng thông minh hơn, điểm số của học sinh sẽ lập tức phục hồi mạnh mẽ sau các giai đoạn chuyển trường đầy khủng hoảng.

Đặc biệt, tư duy “not yet” chính là chiếc chìa khóa tạo nên sự bình đẳng giáo dục cho những nhóm học sinh nghèo hoặc chịu nhiều định kiến:

• Tại một lớp mẫu giáo ở khu phố nghèo Harlem (New York), sau một năm áp dụng tư duy tăng tiến, các em đã đạt điểm cao hơn 95% học sinh toàn quốc, dù ngày đầu đến trường nhiều em còn không biết cầm bút.

• Học sinh lớp 4 ở South Bronx từ xuất phát điểm rất thấp đã vươn lên đứng nhất bang New York trong kỳ thi toán toàn bang.

• Các học sinh da đỏ tại một vùng bảo tồn xa xôi đã lội ngược dòng từ vị trí đứng chót quận lên đứng đầu, vượt qua cả những học sinh xuất thân từ các gia đình giàu có thuộc tập đoàn công nghệ lớn ở Seattle.

Tất cả những kỳ tích vừa kể trên xảy ra chỉ vì một lý do duy nhất. Ý nghĩa của sự cố gắng và thử thách đã được thay đổi. Thay vì cảm thấy ngu ngốc và muốn bỏ cuộc, giờ đây trẻ hiểu rằng khi đối diện với thử thách cũng chính là lúc não bộ đang kết nối mạnh mẽ hơn để bản thân mình trở nên thông minh hơn.

Ba mẹ sẽ lựa chọn nuôi dạy con với tư duy gì?

Kết thúc bài nói chuyện, Giáo sư Carol Dweck chia sẻ bức thư đầy xúc động của một cậu bé 13 tuổi gửi cho bà. Sau khi áp dụng nghiên cứu của bà vào thực tế, cậu bé đã thấy sự cải thiện rõ rệt từ việc học hành cho đến mối quan hệ với gia đình, bạn bè, đồng thời nhận ra bản thân đã lãng phí một phần lớn cuộc đời trước đó như thế nào.

Lời nhắn nhủ sau cùng của giáo sư là một lời kêu gọi mạnh mẽ.

Đừng để thêm một cuộc đời nào bị lãng phí. Một khi chúng ta biết rằng năng lực hoàn toàn có thể cải thiện thì việc được sống và học tập trong một môi trường tràn đầy sức mạnh của từ “not yet” chính là một quyền lợi cơ bản của mọi đứa trẻ trên thế giới này.

Tại LABMath, việc học toán không chỉ được nhìn qua một bài kiểm tra đơn lẻ. Giáo viên quan sát cách trẻ đọc đề, hiểu khái niệm, chọn chiến lược, trình bày lời giải, phản hồi khi sai và tiến bộ qua từng giai đoạn. Đây là lý do lộ trình học cần được cá nhân hóa thay vì áp một tốc độ giống nhau cho mọi học sinh.

Khi trẻ được học trong môi trường lớp nhỏ, có phản hồi sát sao và được khuyến khích giải thích cách nghĩ, con có thêm cơ hội bước từ “con chưa làm được” sang “con sắp làm được”. Với phụ huynh, đây cũng là cách nhìn bớt áp lực hơn: thay vì chỉ hỏi hôm nay con được mấy điểm, ba mẹ có thể hỏi hôm nay con hiểu thêm điều gì, sửa được lỗi nào, thử được cách nào mới.

Kết luận – trẻ cần một cây cầu để đi từ chưa biết đến biết

Sức mạnh của tư duy tăng tiến không nằm ở việc nói với trẻ rằng mọi thứ đều dễ. Toán học có những phần khó, và trẻ sẽ có lúc sai, chậm, nản hoặc cần hỗ trợ. Nhưng thay vì xem khó khăn là dấu chấm hết, người lớn có thể giúp trẻ nhìn đó là một phần của hành trình.

Khi ba mẹ và giáo viên biết dùng sức mạnh của từ “sắp”, biết khen quá trình, biết biến lỗi sai thành dữ liệu học tập và biết ghi nhận nỗ lực đúng cách, trẻ sẽ có thêm niềm tin để tiếp tục. Và trong học toán, niềm tin ấy đôi khi chính là điểm khởi đầu quan trọng nhất của tiến bộ.