Nhiều ba mẹ từng gặp tình huống: con tính nhẩm khá nhanh, làm phép cộng trừ nhân chia không yếu, nhưng cứ gặp bài toán có lời văn là lúng túng. Con đọc đề xong không biết bắt đầu từ đâu, hoặc chọn phép tính sai dù các con số trong bài rất quen thuộc.
Thực tế, với toán có lời văn, khó khăn của con không chỉ nằm ở phép tính. Con cần đọc hiểu đề toán có lời văn, nhận ra dữ kiện quan trọng, xác định đề đang hỏi gì và hiểu mối quan hệ giữa các đại lượng trước khi lập phép tính. Đây là một kỹ năng cần được rèn từng bước, giống như rèn tư duy toán học.
Toán có lời văn không chỉ là bài toán tính toán
Ví dụ, 2 đề toán dưới đây sử dụng cùng các dữ kiện về giá tiền và mức giảm giá nhưng yêu cầu học sinh phải suy nghĩ theo hai hướng khác nhau:
- Đề 1: Một chiếc điện thoại có giá 15.000.000 đồng. Cửa hàng giảm giá 20%. Hỏi người mua phải trả bao nhiêu tiền để mua chiếc điện thoại đó?
- Đề 2: Một chiếc điện thoại được giảm giá 20% nên người mua chỉ phải trả 12.000.000 đồng. Hỏi trước khi giảm giá, chiếc điện thoại đó có giá bao nhiêu tiền?
Khi đọc một đề toán có lời văn, con phải xử lý nhiều lớp thông tin cùng lúc. Trước hết, con cần hiểu câu chuyện trong đề: ai đang có gì, số lượng thay đổi ra sao, dữ kiện nào đã biết, dữ kiện nào cần tìm. Sau đó, con mới chuyển phần hiểu đó thành phép tính.
- Ở đề 1, con đã biết giá ban đầu là 15.000.000 đồng và cần tìm số tiền phải trả sau khi giảm giá. Con phải hiểu rằng giảm 20% nghĩa là người mua còn phải trả 80% giá ban đầu.
- Ở đề 2, con đã biết số tiền sau khi giảm là 12.000.000 đồng và cần tìm giá ban đầu. Lúc này, 12.000.000 đồng tương ứng với 80% giá của chiếc điện thoại, nên con phải thực hiện phép tính ngược để tìm 100%.
Vì vậy, có những học sinh tính toán rất tốt nhưng vẫn làm sai bài toán có lời văn. Không phải vì con không biết nhân, chia hay tính phần trăm mà vì con chưa xác định đúng đâu là giá ban đầu, đâu là giá sau khi giảm và số tiền đã cho tương ứng với bao nhiêu phần trăm. Ở LABMath, giáo viên thường nhắc học sinh: trước khi đặt phép tính, con cần trả lời được ba câu hỏi:
- Đề bài đã cho biết điều gì?
- Số tiền này tương ứng với bao nhiêu phần trăm?
- Đề bài yêu cầu tìm đại lượng nào?
Nếu chỉ nhìn thấy cụm từ “giảm 20%” rồi áp dụng một phép tính quen thuộc, con rất dễ nhầm. Chẳng hạn, ở đề 2, một số học sinh sẽ lấy 12.000.000 đồng cộng thêm 20% của 12.000.000 đồng. Tuy nhiên, cách làm này không đúng vì 20% được tính trên giá ban đầu, không phải trên giá sau khi giảm.
Điểm quan trọng của bài toán có lời văn là con phải hiểu đúng quan hệ giữa các đại lượng trước khi tính toán. Khi hiểu được giá sau giảm bằng 80% giá ban đầu, con mới có thể lựa chọn đúng phép tính cho từng đề.
Vì sao con dễ hiểu sai đề toán có lời văn?
Con nhìn thấy con số nhưng chưa nhìn thấy mối quan hệ
Khi đọc đề, trẻ thường chú ý trước tiên đến các con số. Tuy nhiên, điều quyết định phép tính không nằm ở con số đứng riêng lẻ mà ở mối quan hệ giữa chúng.
Ví dụ: Minh có 20 viên bi. Minh có nhiều hơn Nam 5 viên. Hỏi Nam có bao nhiêu viên bi? Nếu chỉ nhìn thấy cụm “nhiều hơn”, trẻ có thể thực hiện 20+5. Nhưng Minh là người có nhiều hơn vì vậy số viên bi của Nam phải nhỏ hơn 20. Phép tính đúng là 20−5=15. Lỗi này cho thấy trẻ chưa xác định rõ ai nhiều hơn, ai ít hơn và phần chênh lệch thuộc về đại lượng nào.
Con phụ thuộc quá nhiều vào từ khóa
Nhiều trẻ được dạy:
- “Tất cả” thì cộng.
- “Còn lại” thì trừ.
- “Nhiều hơn” thì cộng.
- “Ít hơn” thì trừ.
Những dấu hiệu này có thể hỗ trợ ở giai đoạn đầu, nhưng không nên trở thành quy tắc cố định. Cùng có cụm “nhiều hơn” trong đề nhưng hai bài sau cần hai phép tính khác nhau:
- Lan có 12 bông hoa. Mai có nhiều hơn Lan 4 bông. 12+4=16
- Mai có 16 bông hoa và nhiều hơn Lan 4 bông. 16−4=12
Từ khóa giống nhau, nhưng đại lượng cần tìm nằm ở vị trí khác nhau. Vì vậy, trẻ cần hiểu cấu trúc bài toán trước khi chọn phép tính.
Ngôn ngữ trong đề toán thường cô đọng
Một câu ngắn có thể chứa nhiều mối quan hệ. Ví dụ: Sau khi cho em 6 chiếc kẹo, Nam còn lại 14 chiếc.
Trẻ cần hiểu 14 là số kẹo còn lại, không phải số ban đầu. Số ban đầu phải gồm cả 14 chiếc còn lại và 6 chiếc đã cho. Nghe có vẻ đơn giản với người lớn nhưng với trẻ nhỏ, những từ như “hơn”, “kém”, “gấp”, “còn lại”, “mỗi” hay “chia đều” lại mang ý nghĩa Toán học cụ thể. Nếu chưa hiểu chính xác ngôn ngữ, trẻ rất dễ chọn sai phép tính dù tính toán tốt.
Con chưa phân biệt phần, toàn bộ và điều cần tìm
Xét bài toán: Một giỏ có 20 quả cam, trong đó có 7 quả cam vàng. Hỏi có bao nhiêu quả cam xanh?
Trẻ cần nhận ra:
- 20 là toàn bộ.
- 7 là một phần.
- Số cam xanh là phần còn lại.
Từ đó hình thành quan hệ: Phần đã biết + Phần chưa biết = Toàn bộ và phép tính: 20 − 7=13
Nếu trẻ chỉ thấy hai số 20 và 7 mà chưa hiểu cấu trúc phần – toàn bộ, con có thể cộng hoặc trừ theo cảm tính.
Con chưa hình dung được tình huống
Bài toán có lời văn mô tả một tình huống bằng chữ. Muốn hiểu đề, trẻ cần tạo ra hình ảnh hoặc mô hình trong đầu. Ví dụ: Có 4 hộp, mỗi hộp có 6 cây bút.
Trẻ cần hình dung bốn nhóm bằng nhau, mỗi nhóm có sáu phần tử. Khi đó, con mới nhận ra: 6 + 6 + 6 + 6 = 4×6
Nếu chưa hình dung được cấu trúc nhóm bằng nhau, trẻ có thể cộng 4 với 6 chỉ vì đó là hai số xuất hiện trong đề.
Đây là lý do vật thật, hình ảnh và sơ đồ đoạn thẳng có vai trò quan trọng. Chúng giúp trẻ chuyển câu chữ thành mối quan hệ Toán học.
Con học theo mẫu nhưng chưa hiểu bản chất
Trẻ có thể làm tốt bài giống ví dụ đã học nhưng lúng túng khi đề thay đổi cách diễn đạt.
Ví dụ: Lan có 8 quả bóng. Mẹ cho thêm 5 quả. Hỏi Lan có tất cả bao nhiêu quả? Trẻ dễ dàng thực hiện: 8+5=13
Nhưng khi đổi thành: Sau khi được mẹ cho thêm 5 quả, Lan có 13 quả bóng. Hỏi ban đầu Lan có bao nhiêu quả? Dù vẫn có từ “cho thêm”, phép tính đúng lại là: 13−5=8
Nếu trẻ chỉ ghi nhớ rằng “cho thêm thì cộng”, con sẽ dễ sai. Trẻ cần hiểu số nào là ban đầu, số nào là kết quả sau khi thay đổi và điều gì đang được hỏi.
Cách giáo viên LABMath hướng dẫn con đọc đề toán
- Bước 1: Đọc đề ít nhất hai lần. Lần đọc đầu giúp con nắm tình huống chung. Lần đọc thứ hai giúp con nhận ra các dữ kiện quan trọng và câu hỏi chính của bài.
- Bước 2: Gạch dưới câu hỏi cần trả lời. Con cần biết đề đang yêu cầu tìm gì. Nếu chưa xác định được câu hỏi, con rất dễ tính ra một kết quả đúng phép tính nhưng sai mục tiêu.
- Bước 3: Khoanh dữ kiện quan trọng. Không phải con số nào xuất hiện trong đề cũng cần dùng ngay. Con cần học cách phân biệt dữ kiện cần thiết, dữ kiện phụ và dữ kiện gây nhiễu.
- Bước 4: Diễn giải lại đề bằng lời của con. Trước khi viết phép tính, giáo viên có thể hỏi: “Con hiểu bài này đang nói gì?”, “Ai nhiều hơn ai?”, “Đề hỏi phần nào?”, “Con có thể vẽ lại bằng sơ đồ không?”. Khi con nói lại được đề, nghĩa là con đã bắt đầu hiểu bài toán.
- Bước 5: Vẽ sơ đồ hoặc mô hình khi cần. Với các bài toán so sánh, bài toán nhiều bước, bài toán tỉ lệ hoặc phân số, sơ đồ thanh, bảng hoặc hình minh họa sẽ giúp con nhìn thấy quan hệ giữa các đại lượng rõ hơn.
Ví dụ bảng từ khóa thường gặp trong đề toán có lời văn
Ba mẹ có thể dùng bảng dưới đây để hỗ trợ con trong quá trình đọc đề. Tuy nhiên, cần lưu ý từ khóa chỉ là gợi ý ban đầu. Con vẫn cần đọc toàn bộ đề để hiểu mối quan hệ giữa các dữ kiện.
| Nhóm ý nghĩa | Từ/cụm từ thường gặp | Phép toán thường liên quan | Lưu ý khi hướng dẫn con |
|---|---|---|---|
| Gộp lại | tất cả, tổng cộng, cả hai, thêm vào, cộng lại | Cộng | Kiểm tra xem đề hỏi tổng số hay hỏi một phần sau khi đã thêm. |
| Bớt đi | còn lại, lấy đi, giảm đi, cho đi, mất đi | Trừ | Xác định số lượng ban đầu và số lượng sau khi thay đổi. |
| So sánh hơn/kém | nhiều hơn, ít hơn, hơn, kém, chênh lệch | Cộng hoặc trừ | Không chọn phép tính chỉ dựa vào chữ “hơn/kém”; cần biết ai nhiều hơn, ai ít hơn. |
| Nhóm bằng nhau | mỗi nhóm, mỗi bạn, từng phần, gấp, số lần | Nhân | Phù hợp khi các nhóm có số lượng bằng nhau. |
| Chia đều | chia đều, phân cho, mỗi phần, mỗi bạn nhận | Chia | Cần xác định đề hỏi số nhóm hay số lượng trong mỗi nhóm. |
| Tỉ lệ/phân số | một nửa, một phần, phần trăm, tỉ số, trong số | Nhân, chia, phân số | Nên dùng sơ đồ thanh hoặc bảng để tránh nhầm giữa phần và toàn bộ. |
Ba mẹ có thể luyện đọc hiểu đề toán cùng con như thế nào?
Ở nhà, ba mẹ không cần bắt đầu bằng những bài toán quá dài. Với học sinh nhỏ, ba mẹ có thể dùng những tình huống gần gũi trong ngày: số quả táo trên bàn, số bút chì trong hộp, số bạn trong lớp, số trang sách con đã đọc. Khi tình huống quen thuộc, con sẽ dễ hiểu ý nghĩa của phép tính hơn.
Ví dụ, thay vì chỉ hỏi “8 + 5 bằng bao nhiêu?”, ba mẹ có thể hỏi: “Con có 8 nhãn dán, mẹ cho thêm 5 nhãn dán nữa. Bây giờ con có tất cả bao nhiêu nhãn dán?”. Cách hỏi này giúp con kết nối phép cộng với một tình huống thật.
Với học sinh lớn hơn, ba mẹ có thể khuyến khích con đọc đề và tự tóm tắt bằng ba dòng:
- Đề cho biết gì?
- Đề hỏi gì?
- Con định dùng cách nào để tìm đáp án?
Nếu con làm sai, ba mẹ nên hạn chế sửa ngay bằng cách chỉ ra phép tính đúng. Thay vào đó, hãy đưa con quay lại đề bài bằng các câu hỏi gợi mở: “Con số này nói về ai?”, “Đề hỏi số của An hay của Bình?”, “Con đang tìm tổng hay tìm phần chênh lệch?”. Những câu hỏi này giúp con tự phát hiện điểm chưa hiểu.
Toán có lời văn không chỉ kiểm tra khả năng tính toán. Dạng bài này còn giúp con rèn khả năng đọc hiểu, phân tích thông tin, suy luận logic và trình bày lời giải. Đây là những kỹ năng quan trọng không chỉ trong môn Toán, mà còn trong nhiều môn học khác.
Tại LABMath, giáo viên không chỉ quan tâm đến đáp án cuối cùng. Quá trình con đọc đề, đặt câu hỏi, chọn dữ kiện, vẽ sơ đồ và giải thích cách làm cũng quan trọng không kém. Khi con hiểu được “vì sao làm như vậy”, con sẽ tự tin hơn khi gặp bài toán mới, kể cả khi đề dài hoặc cách hỏi không giống bài mẫu.
Với những học sinh đang chuẩn bị cho các kỳ kiểm tra năng lực, kỳ khảo sát hoặc các chương trình học đòi hỏi tư duy cao hơn, kỹ năng đọc hiểu đề toán càng cần được rèn sớm. Con không thể chỉ học thuộc dạng bài, mà cần biết cách tiếp cận một vấn đề mới từ ngôn ngữ, dữ kiện và mối quan hệ toán học trong đề.
